گزارش زمین‌شناسى ۱:۱۰۰۰۰۰ ورقه ( هشترود )

استان آذربایجان شرقی
نویسنده مهندس ( امینى اذر - قدیرزاده )
تاریخ انتشار ۲۳ اسفند ۱۳۸۷

خلاصه توضیحات

مقدمه

توضیحات

موقعیت جغرافیایى و ژئومورفولوژى ورقه هشترود با مختصات جغرافیایى بین  4700-4730  طول شرقى و  3700-3700  عرض شمالى در شمالغرب کشور در استان آذربایجانشرقى واقع شده است. مرتفع‌ترین نقطه منطقه ارتفاعات غرب گوک‌آلا با ارتفاع  2218  متر از سطح دریا و پست‌ترین نقطه پائینى آن رودخانه آیدوغموش به ارتفاع  1500  مى‌باشد اختلاف ارتفاع پست‌ترین و مرتفع‌ترین نقاط منطقه  718 متر مى‌باشد. منطقه مورد مطالعه از دو رخساره غالب و متفاوت از نظر لیتولوژى تشکیل شده که زهکشى‌هاى رخساره‌هاى مختلف متفاوت مى‌باشند. نیمه شمال و شمالشرق ورقه عمدتاً از سنگهاى ولکانیکى توفى ائوسن و میوسن و الیگومیوسن تشکیل شده و آبراهه‌هاى عمیق و v شکلى در این مجموعه بوجود آمده‌اند. نیمه جنوبى و غرب ورقه از نهشته‌هاى مارنى و تبخیرى میوسن تشکیل شده و به علت نرمى و غیر قابل نفوذ بوده نهشته‌ها زهکشى‌ها از تراکم کثیر برخورد بوده دره‌هاى کم‌ژرفا و ملایمى پدید آمده است بزرگترین آبادى منطقه شهرستان هشترود (سرسکند) مى‌باشد که در گوشه شمالغرب ورقه قرار گرفته است. مردم منطقه گویش ترکى آذرى داشته و از راه کشاورزى و دامدارى امرارمعاش مى‌نمایند. راههاى دسترسى منطقه: براى رسیدن به محدوده ورقه مى‌توان از جاده ترانزیتى تبریز- تهران جاده آسفالتى به طول  21 کیلومتر که از قره‌چمن به سمت غرب کشیده شده استفاده نمود این جاده از شهرستان هشترود عبور کرده و به سمت مراغه و بخش قره‌آغاج ادامه مى‌یابد. راههاى شوسه فراوانى در منطقه وجود دارد که دست‌یابى به مناطق مختلف منطقه را امکان‌پذیر مى‌سازد. راه‌آهن تهران- تبریز نیز در امتداد رودخانه قرانقوچاى (تقریباً در امتداد شرقى- غرب) از نیمه شمالى ورقه عبور مى‌کند. از آثار باستانى موجود در منطقه مى‌توان به قلعه ضحاک اشاره نمود که در ساحل جنوبى قرانققوچاى در بالاى تونل راه‌آهن قرار گرفته است که مى‌تواند یا سیاست‌گذارى مناسب از طرف مسئولین منطقه منبع درآمد توریستى براى منطقه باشد. رودخانه‌ها: دو رودخانه بزرگ دائمى قرانقوچاى و آیدوغموش از سمت غرب وارد ورقه شده و پس از طى عرض نقشه از سمت غرب خارج مى‌گردد. رودخانه قرانقوچاى از ارتفاعات سهند و آیدوغموش از ارتفاعات تکاب منشاء مى‌گیرند. رودخانه و دیگر منطقه از منطقه انشعابات فرعى ایندو رودخانه محسوب مى‌گردند. آب و هواى منطقه در فصل تابستان معتدل و در زمستان سرد و بورافى و پر برف مى‌باشد.   موقعیت ورقه مورد مطالعه (هشترود) در زمین‌شناسى ایران ورقه مورد مطالعه در زون‌بندى ساختمانى ارائه شده توسط م.ح. نبوى (1355) جزء زون البرز- آذربایجان محسوب مى‌گردد. در رده‌بندى ساختمانى اشتامپلى (1978) در زون گودال ولکانومولاسى (که در آن سنوزوئیک گسترش زیاد دارد ولکانیسم‌تر سیر نسبتاً شدید و بلوکهایى که شباهت به البرز دارند مشخص است) و در زون‌بندى ساختمانى ج- افتخارنژاد (1359) در زون سلطانیه- میشو واقع مى‌گردد. زون سلطانیه- میشو که در حد فاصل بین دو گسل سلطانیه- تبریز و گسل زرینه‌رود محصور شده بنظر وى این زون از نظر زمین‌شناسى تا اواخر تریاس با زاگرس شبیه بوده است.  *  به عقیده افتخارنژاد (1975) پدیده تکتونیکى مهمى در اوایل دونین که با شکستگى توام بوده باعث تقسیم بسیار مشخص رخساره‌ها در آذربایجان شده است. این پدیده مهم تکتونیکى آذربایجان را بدو بلوک تقسیم مى‌کند. بلوک واقع در شمالشرق در دونین آغازى در حال فرونشست بوده ولى بلوک جنوبغرب تا کربنیفر پایانى بصورت بالا آمده باقى مانده است. * تقریباً قسمت عمده رخنمونهاى این ورقه را سنگهاى آتشفشانى و رسوبى سنوزوئیک تشکیل مى‌دهد به علت عدم رخنمون واحدهاى قدیمى (یا به عبارتى پوشیده بودن آنها توسط نهشته‌هاى سنوزوئیک) اطلاعات چندانى از عملکرد فازهاى تکتونیکى قدیمى در دست نیست تنها رخنمون کوچکى که مربوط به پره کامبرین است در منتهى‌الیه جنوبى ورقه ظاهر شده که گستره اصلى آن در ورقه‌هاى جنوبى است. به همین خاطر مقایسه رخساره‌اى این ورقه با سایر زونهاى تکتونیکى مشکل‌تر مى‌گردد. فلات آذربایجان از نظر ساختمانى با فعالیت شدید آتشفشانى در طول دوره ترسیرى مشخص مى‌گردد که این فعالیت از ائوسن تا کواترنرى در گستره نسبتاً وسیعى در این منطقه نمایان است. منتهى‌الیه جنوبى ورقه که رخساره‌اى دگرگونى در حد آلبیت، ... آمفیبول شیست و گنایس رخنمون دارند احتمالاً جزئى از زون دگرگونى اورمیه- اسفندقه (سنندج- سرجان) باشد. ولى بقیه گستره نقشه که عمدتاً از سنگهاى آتشفشانى و نهشته‌هاى تبخیرى سنوزوئیک تشکیل شده‌اند مربوط به زون البرز غربى و آذربایجان مى‌باشد. بطوریکه که این زون در طى سنوزوئیک بشدت تحت تأثیر فازهاى کوهزایى آلپى قرار داشته و فعالیتهاى آتشفشانى ائوسن در تمام طول آن دیده مى‌شود هر چه به سمت غرب این زون (آذربایجان) متوجه شویم بر شدت این فعالیت ولکانیکى افزوده مى‌شود. نهشته‌هاى الیگو- میوسن در قسمت آذربایجان علاوه بر آهک و مارن بصورت تبخیرى بطور پراکنده تشکیل گردیده است. چینه‌شناسى Stratigraphy واحدهاى لیتولوژى موجود در محدوده مورد مطالعه از قدیم به جدید بشرح ذیل مى‌باشند. 1- پرکامبرین 1-1- واحد دگرگونى PEm . این واحد قدیمى‌ترین واحد زمین‌شناسى در محدوده مورد مطالعه بوده و در انتهاى جنوب ورقه در اطراف آبادى‌هاى کهریز، قره‌آقاج کشک و قیزجه بالا رخنمون یافته است. این واحد از نظر لیتولوژى شامل کوارتز، آلبیت، فلدسپات، گرونا، آمفبیول شیت و میکاسیت مى‌باشد. واحد PEm  توسط واحد PEg  (گرانیت گنایس) بریده شده و قطعات واحد PEm بصورت انکلاو در داخل واحد گرانیتى مشاهده مى‌گردد. کانیهاى تیره و روشن این واحد در بعضى جاها على‌الخصوص در اطراف توده‌هاى گرانیتى و گنایسى جهت یافتگى نشان مى‌دهند. قاعده واحد فوق در محدوده مورد مطالعه رخنمون نداشته ولى این واحد بصورت دگرشیب توسط واحدهاى رسوبى میوسن و کوارترنر (واحدهاى Qt,M3ms,M2sc) پوشیده مى‌باشد. پتروگرافى دو نمونه برداشته شده از این واحد بشرح ذیل مى‌باشند. آمفیبولیت (نمونه شماره  122  . 75.AG) این سنگ داراى بافت گرانوبلاستیک- نماتوبلاستیک بوده حاوى کانیهاى آمفیبول بصورت بلورهاى اتومورف و اغلب جها یافته پلاژیوکلاز بشکل بلورى نیمه شکل در حد الیگوکلاز و اندکى کوارتز بصورت دانه‌هاى ریز و بیشکل و کانى اسفن بصورت تقریباً شکلدار مشاهده مى‌گردد این سنگ حاوى مقدارى اپیدوت مى‌باشد که احتمالاً در نتیجه التراسیون بوجود آمده است. آمفیبول: از نوع هورنبلند سبز و غالباً شکلدار و اکتینولیت بصورت بلورهاى کشیده و طویل در جهت شیستوزیته سنگ مشاهده مى‌گردد. اپیدوت، به همراه آمفیبول و تقریباً شکلدار و با فراوانى نسبتاً بالا، بلورهاى شکلدار اسفن به مقدار نسبتاً فراوان دیده مى‌شوند. 2- ائوسن:  واحدهاى آتشفشانى- رسوبى به سن‌ائوسن در گوشه شمالشرق ورقه هشترود رخنمون یافته و از نظر لیتولوژیکى از قدیم به جدید عبارتند از 1-2- واحد E1lb:این واحد از نظر گسترش مکانى در محدوده شمال شمالشرق ورقه (شمال آبادى داش‌بلاغ، شمال و جنوب‌غرب آغبلاغ، شرق خاتون‌آباد) رخنمون داشته و از نظر لیتولوژى آندزیت، لاتیت پورفیر و توف مى‌باشد داراى فنوکریست‌هاى درشت پلاژیوکلاز اتومورف (مستطیلى شکل) در یک زمینه خاکسترى تیره رنگ مى‌باشد. این واحد توسط واحد گرانیتى Gr به سن الیگومیوسن بریده شده و در مجاورت این توده گرانیتى آلتراسیون نشان مى‌دهد. قاعده زیرین این واحد مشخص نیست ولى قسمت فوقانى آن توسط واحد E1b  (بازالت، آندزیتیک بازالت) و Et2 (توفهاى ماسه‌اى، توف برش، لیتیک توف) پوشیده شده است. نمونه شماره  12.7AG.102 پتروگرافى نمونه‌اى از این واحد بشرح زیر است. این سنگ داراى بافت پورفیریتیک با زمینه شیشه‌اى بوده و کانیهاى آن عبارتند از: پلاژیوکلاز با بلورهاى شکلدار و درشت با ترکیب شیمیایى در حد آندزین بوده و غالباً زونه مى‌باشد و در بعضى بلورها جانشینى توسط کلریت مشاهده مى‌گردد. بلورهاى تقریباً شکلدار بیوتیت نیز که غالباً اکسیده شده و رنگ قهوه‌اى بخود گرفته‌اند وجود دارد. بلورهاى آمفیبول، که غالباً شکلدار بوده و بعضى از آنها کاملاً اکسیده شده بطوریکه فقط شکل بلور باقى مانده است. کانیهاى ثانویه و فرعى آن اکسیدآهن، کلریت، و کانیهاى اوپاک مى‌باشند. نام سنگ آندزیت است. کانیهاى ثانویه شامل کربنات- کلریت- سریسیت و اکسیدآهن و کانیهاى فرعى آن کانیهاى اپاک مى‌باشد. نمونه  12.9AG.114 نمونه دیگر از این واحد حاکى از این است که بافت سنگ پورفیریتیک بوده و داراى فنوکریست‌هاى زیر مى‌باشد. 1- بلورهاى شکلدار تا نیمه شکلدار پلاژیوکلاز با ترکیب بازیک و در اندازه‌هاى یک تا 3 میلى‌متر که غالباً بصورت وسیع به اپیدوت تجزیه شده است و جانشینى توسط کلریت نیز صورت گرفته است در حاشیه بعضى از بلورهاى الکالى فلدسپات تشکیل شده است.   2- بلورهاى پیروکسن که به اپیدوت تجزیه شده‌اند. زمینه سنگ فلدسپاتیک بوده از میکرولیت‌هاى باریک و ظریف پلاژکلاز و الکالى فلدسپات بى‌شکل تشکیل شده است. در این سنگ کانیهاى ثانویه اپیدوت- کلریت- سریسیت- کربنات- کوارتز و کانیهاى فرعى اپاک و آپاتیت به مقدار اندک مشاهده مى‌شوند. 4-2- واحد E2b این واحد از نظر لیتولوژى سنگى است به رنگ خاکسترى تیره، سخت و ترد داراى وایزه‌هاى لبه تیز که حاوى پلاژیوکلازهاى نسبتاً درشت در یک زمینه افیتیک بوده و در جنوب‌شرق آبادى قباق تپه بصورت زبانه‌اى در حد فاصل واحدهاى E3ta,E2t دیده مى‌‌شود. 5-2- واحد E3ta از نظر لیتولوژى شامل تناوب توف و گدازه بوده و این توفها به رنگ خاکسترى تیره رنگ بصورت نازک لایه و همراه گدازه‌هاى آندزیت بازالت دیده مى‌شود که دگرسان شده نیز مى‌باشد. این واحد واحدهاى E2b,M2t  را پوشانده و توسط واحد E4i  (در گوشه شمالشرق ورقه) پوشیده شده است. همچنین این واحد توسط میکروگرانیت (واحد GRsv ) و دایکهاى ریولیتى (Mr) بریده شده است. از نظر مطالعات میکروسکوپى داراى بافت پورفیریتیک بوده و شامل فنوکریست پورفیرپلاژیوکلاز آژریلیتى- اپیدوتیتى و کلریتى شده مى‌باشد زمینه سنگ فلدسپاتیک بوده و بشدت دگرسان شده و به اپیدوت- کلریت- کربنات تجزیه شده است. کانیهاى ثانویه سنگ شامل کانیهاى رسى- کربنات- کلریت- اپیدوت و کانیهاى فرعى کانیهاى اپاک مى‌باشند. نام پتروگرافیکى سنگ عبارتند از ولکانیک آلتره شده با ترکیب آندزیت مى‌باشد. بررسى میکروسکوپى نمونه دیگرى از این واحد شامل بافت پورفیریتیک با فنوکریست‌هاى پلاژیوکلاز آرژیلیزه- اپیدویتیزه- سریسپتیزه و نیز پیروکسن با بلورهاى اتومروف تا اندکى شکلدار و داراى ما کل تیپ اوژیت و کلریتیزه بوده و همچنین بلورهاى ریز آمفیبول بشکل لوزى از نوع ترمولیت بهمراه کلریت و اپیدوت مشاهده مى‌گردد. زمینه سنگ از میکرولیت‌هاى پلاژیوکلاز و پیروکسن‌هاى ریز بلور تشکیل شده است از اجزاء دیگر زمینه اپیدوت و کلریت را مى‌توان نام برد. کانیهاى ثانویه موجود در سنگ شامل سریسیت- کانیهاى رسى- اپیدوت و کلریت بوده و کانیهاى فرعى نیز شامل کانیهاى اپاک مى‌باشند. نام پتروگرافى سنگ ولکانیک قلیایى در حد آندزیتک بازالت اپیدوتیزه مى‌باشد. 6-2- E4i این واحد رخنمون کوچکى در منتهى‌الیه گوشه شمالشرق ورقه تشکیل داده و واحد E3ta را پوشانیده و بصورت دگرشیب (ناپیوسته) توسط واحدهاى ولکانیکى رسوبى میوسن 2-2- واحد E1b  :این واحد بصورت برجستگى‌هاى نسبتاً ملایم (نسبت به نواحى اطراف) با واریزه‌هاى ریز و درشت و لبه‌تیز مشاهده مى‌گردد خاک سطحى از این واحد قرمز رنگ مى‌باشد. در بررسى‌هاى صحرایى رگه و رگچه‌هایى از کانیهاى سبز رنگ (اپیدوت) که ناشى از نفوذ توده‌هاى گرانیتى (GR ) مى‌باشد در داخل بازالتهاى این واحد دیده مى‌شوند این واحد بر روى واحد قبلى (E1ob ) قرار گرفته و خود توسط واحد E2t  پوشیده مى‌شود. واحد E1b گسترش چندانى نداشته و بصورت چندین پچ (برجستگى) در شمال بیگ‌بلاغى (گوشه شمالشرق ورقه) رخنمون یافته است. این واحد آندزیتیک بازالت بوده و پتروگرافى آن بشرح زیر است. (نمونه شماره  7.6AG.147) این سنگ از نظر بافت پورفیریتیک بوده و داراى فنوکریست‌هاى پلاژیوکلاز بصورت پورفیر به مقدار کم موجود بوده و این بلورها بشدت تجزیه شده و به کانیهاى رسى و گاهى اپیدوت تبدیل شده است. بلورهاى پیروکسن به اندازه 4-7/0 میلى‌متر مشاهده شده و گاهى بهمراه بلورهاى اپیدوت قابل رویت مى‌باشند. زمینه سنگ اساساً میکرولیتى بوده و از میکرولیتهاى پلاژیوکلاز آژریلیزه و اپیدوتیزه تشکیل شده است بلورهاى ریز کوارتز نیز به مقدار اندک در زمینه سنگ دیده مى‌‌شود. کانیهاى اپیدوت و کانیهاى رسى و همچنین کانیهاى اپاک جزو کانیهاى ثانویه و فرعى سنگ محسوب مى‌گردند. نام سنگ بازالت مى‌باشد. نمونه دیگر از این مجموعه که از نظر بافت پورفیریتیک بوده داراى کانیهاى فنوکریست بشرح زیر مى‌باشد. 1- پورفیر پلاژیوکلاز با اندازه 5/0 میلى‌متر که گاهى کلریتیزه مى‌باشد. 2- پیروکسن با بلورهاى شکلدار تا کمى شکلدار و با اندازه تقریبى 5/1 میلى‌متر و از نوع اوژیت مى باشد این بلورهاى در حدود 20-15 درصد حجم کل سنگ را تشکیل مى‌دهد و غالباً از حواشى کلریتیه شده‌اند. 3- بلورهاى هستند که کاملاً به کلریت- سرپانتین تجزیه گردیده‌اند. کانیهاى فرعى و ثانویه سنگ شامل کلریت- سرپانتین- کانیهاى اپاک و آپاتیت هستند. نام سنگ بازالت مى‌باشد. 3-2- واحد E2t این واحد که گسترش عمده آن در گوشه شمالشرق ورقه هشترود رخنمون دارد شامل توفهاى سبز رنگ با لایه‌بندى بسیار مشخص و تناوب توفهاى ماسه‌اى و توف برش مى‌باشد. این واحد واحدهاى E1b,E1Ib  را پوشانده و توسط واحدهاى‌ E3ta,E2b پوشیده مى‌شود. و از نظر پتروگرافى‌لیتیک توف با ترکیب متوسط تا اندکى تراکى بازالت مى‌باشد. نمونه شماره  12.g.AG.113 (لیتیک توف) نشان مى‌دهد که این سنگ داراى ترکیب متوسط و بافت لیتوکلاستیک بوده و شامل قطعات فراوان و مختلف سنگى در ابعاد 5-5/0 میلى‌متر مى‌باشد. زمینه این سنگ بسیار کم و شامل شیشه و شیشه دویتریفیه به کانیهاى میکروکریستالین و کریپتوکریستالین کوارتز، و ثانویه‌هایى مانند کربنات- کلریت و رگه کوارتز ثانوى مى‌باشد. ترکیب قطعات سنگى غالباً آندزیتى و آندزیتى اکسیده و قطعات سنگى اسیدى و شیشه‌اى و شیشه دویتریفیه شده به کانیهاى کریپتوکریستالین کوارتز- فلدسپات و قطعات متامورف و قطعات سریسیتى شده است. (واحدهاى Mt,Mr) پوشیده شده است. این واحد از نظر لیتولوژیکى ایگنمبریتى بوده حالت جریانى دارد و بهمراه توفهاى برشى و لایه‌هاى نازک ماسه سنگى (بصورت میان لایه) مشاهده مى‌گردد. بررسى میکروسکوپى نمونه‌هاى تهیه شده از این واحد نشان مى‌دهد که این مجموعه، سنگى است با بافت پورفیریتیک و با فنوکریست‌هاى کوارتز با بلورهاى شکلدار تا بیشکل و بلورهاى پلاژیوکلاز با قطر 5/0 میلى‌متر و با ترکیب شیمیایى در حد الیگوکلاز و بیوتیت با بلورهاى شکلدار مى‌باشد. زمینه سنگ شیشه‌اى و میکرولیت پلاژیوکلاز و کمى کوارتز و اتومورف و اکسیدآهن است. کانیهاى ثانویه سنگ اکسیدآهن و کانیهاى فرعى‌اش کانیهاى اپاک مى‌باشد نام پتروگرافیکى سنگ ولکانیک اسیدى در حد ریوداسیت مى‌باشد. 3- میوسن: نهشته‌هاى مربوط به توده میوسن شامل گدازه- توف- پیروکلاستیک- کربنات و نهشته‌هاى مربوط به حوضه‌هاى تبخیرى از قبیل مارن- گچ- و نهشته‌هاى مربوط به حوضه‌هاى کم‌عمق مانند ماسه سنگ- کنگلومرا- سیلت و ... مى‌باشند نهشته‌هاى مربوط به دوره میوسن گستر، وسیعى از ورقه مورد مطالعه را در برگرفته است. نهشته‌هاى مربوط به این دوره را مى‌توان به دو بخش قابل تمایز تقسیم‌بندى کرد. الف: حوضه آتشفشانى- رسوبى میوسن- نهشته‌هاى مربوط به این حوضه در دو ساحل شمالى و جنوبى رودخانه قرانقوچاى رخنمون داشته و از قدیم به جوان عبارتند از: 1- الف 3- واحد M1   این واحد با یک قاعده کنگلومرایى به ضخامت تقریبى 2 متر و بصورت دگرشیب روى مجموعه واحدهاى مختلف در یک سیمان آهکى قرار گرفته‌اند. این کنگلومرا گسترش چندانى نداشته و بطور محلى (در غرب عبدالرحمانلو) مشاهده مى‌‌شوند روى این کنگلومرا یک واحد آهکى سفید شیرى رنگ ضخیم لایه داراى ساخت اسیتلو و حاوى ماکروقسیلهاى فراوان از قبیل کلى پاستر- میکراستر، مرجان و ... قرار گرفته است. این واحد رسوبى نشانگر پیش‌روى دریاى میوسن- به روى نهشته‌هاى ائوسن مى‌باشد. این آهکها از نظر بررسى میکروسکوپى با یومیکرواسپاریت تا سپاریت بوده و از نظر سنى اوایل میوسن بوده و شامل میکروفسیلهاى زیر است. Kuphus arenarius Douglas , plenorbulinA SP. Neoalueolina melo curdica Richel , Miogypsina sp. Shpaerogypsina sp. Peneroplis erolutus Henson. Elplidium sp. Textularia , Miliolidae , Algal fragment  2- الف3- واحد Mt1 این واحد از نظر لیتولوژى شامل تناوبى از توفهاى اسیدى سفید رنگ متمایل به سبز و لیتیک توف و آهکهاى کرمى متوسط لایه مى‌باشد که گسترش چندانى نداشته و در اطراف آباد شال‌عبدالرحمانلو رخنمون دارد. این واحد توسط واحد Mt  پوشیده شده است و خود بر روى واحد آهکى M1 قرار گرفته است. 3- الف3- واحد Mt این واحد با لایه‌هاى منظم از توف‌هاى اسیدى تا متمایل به سبز کم‌رنگ دانه‌ریز و یکنواخت که حاوى قطعات کوچکى سنگى است و بطرف بالا به توفهاى ضخیم لایه صورتى رنگ حاوى قطعات لیتیک درشت و فراوان و قطعات صورتى رنگ (زئولیت) که حالت پامیسى و متخلخل دارد تبدیل مى‌شود قسمتهاى بالایى واحد ­M

کلید واژه ها: آذربایجان شرقى