بررسی منشأ زمین‌شناسی آلودگی به عنصر بور درچ شمه‌های ایسی‌سو، شمال ارومیه

بررسی منشأ زمین‌شناسی آلودگی به عنصر بور در چشمه‌های ایسی‌سو، شمال ارومیه

منیژه اسدپور1، اسفندیار عباسنوینپور1و رامین نیکروز1

تاریخ دریافت:  22/ 02/ 1394                                             تاریخ پذیرش: 13/ 11/ 1394

چکیده

چشمه‌های آبگرم ایسی‌سودر 70 کیلومتری شمال ارومیه، در شمالی‌ترین بخش پهنه سنندج-سیرجان قرار گرفته‌اند. پی‌سنگ منطقه را سنگهای دگرگونی پرکامبرین با ترکیب گنایس، شیست و آمفیبولیت تشکیل می‌دهد که توسط رسوبات جوان‌تر پوشیده شده است. غلظت بور در چشمه‌های آبگرم منطقه بیشینهmg/l451 است. چشمه‌ها از نوع Na-(SO4)-HCO3هستند و نسبت Na/Clدر آنها بیش از یک و 0.37=B/Cl است، که نشاناز تأثیر فرایندهای خاص زمین‌شناسی در تشکیل آنها دارد. تا زمان انجام این پژوهش، مطالعهای در مورد منشأزمین‌شناسی بور در منطقه صورت نگرفته است. هدف اصلی این مطالعه تعیین عامل یا عوامل زمین‌شناسی به وجود آورنده غلظت بالای بور در آب این چشمه‌هاست که موجب بروز مشکلات زیست‌محیطی بسیاری در منطقه شده است. طی این پژوهش مشخص شد که آب‌های جوی نفوذ یافته، در اثر گرمای ناشی از توده‌های نفوذی ژرف زمین گرم می‌شوند و سپس به‌همراه سیالهای ماگمایی به بالا می‌روند. این آبها در سطوح بالا در مخازنی با سنگ مخزن دگرگونی، جمع و سبب شستوشوی فازهای کانیایی حامل  بور در آنها شدهاند. آب دارای بور از راه شکستگی‌ها به سطح زمین می‌رسد. در منطقه بخشی از این آب بهصورت چشمه آب گرم در سطح زمین جاری می‌شود و بخشی نیز از راه گسل‌ها، آلودگی را به مناطق همجوار انتقال می‌دهد. این پژوهش نشان داد که در منطقه 2 عامل بیشترین تأثیر را بر مقدار بالای بور چشمه‌های ایسی‌سو دارد: 1) واکنش متقابل میان سنگ-آب درشستشوی فازهای کانیایی ناپایدار حامل بور مانند مسکوویت، تورمالین، بیوتیتو هورنبلند موجود در سنگ های دگرگونی مانند گنیس و میکاشیست؛ 2) نفوذ زبانه‌های سیالهای ماگمایی حامل بور مرتبط با فعالیت‌های آتشفشانی جوان. با توجه به‌اینکه دمای بالا نقش زیادی در مقدار شستوشوی بور از سنگ‌های مسیر دارد، حدس زده می‌شود که مقدار بالای بور این چشمه‌ها، به احتمال نشان‌دهنده وجود پتانسیل‌های خوبی از مخازن آب گرم در ژرفای زمین و نیز وجود سنگ‌های با محتوای بور بالا در مسیر بالاآمدگی این آب‌ها باشد.

کلیدواژه‌ها:منشأزمین‌شناختی، بور، چشمه‌های ایسی‌سو،  فازهای کانیایی.

1استادیار، گروه زمین‌شناسی، دانشکده علوم، دانشگاه ارومیه، ارومیه، ایران

نویسنده مسئول: منیژه اسدپور؛ E-mail: m.asadpour@urmia.ac.ir