پتروگرافی وژئوشیمی منشورهای بازالتی جنوب غرب کلیبر

دسته پترولوژی
گروه سازمان زمین شناسی و اکتشافات معدنی کشور
مکان برگزاری بیست و پنجمین گردهمائی علوم زمین
نویسنده فریده وزیری
تاريخ برگزاری ۳۰ بهمن ۱۳۸۵

 

مقدمه :

 

منطقۀ مورد مطالعه در شمال غرب ایران ودر زون ساختاری البرز- آذربایجان (نبوی ۱۳۵۵) قرار دارد.که اصطلاحاَ به کوه های قره داغ - ارسباران موسوم است.محدوده مورد نظر جزئی از نقشه ۱:۱۰۰۰۰۰ ورزقان می باشد.موقعیت جغرافیایی محدوده بین طول های جغرافیایی  َ۵۵  ْ۴۶  الی َ۵۷  ْ۴۶  وعرض های جغرافیایی  َ۴۵  ْ۳۸  الی َ۴۶  ْ۳۸  واقع شده است.اصلی ترین راه دسترسی به منطقه جادۀ اصلی اهر- کلیبر وکلیبر-بخش پیغام است،که با طی مسیر حدود ۵ کیلومتر از بخش پیغام در مسیر فرعی به محدودۀ مورد نظر می رسیم.

 

◊◊◊◊

 

بحث :

 

زمین شناسی عمومی:

به طور کلی در منطقۀ مورد مطالعه برونزدی از سنگ های قبل از کرتاسه وجود ندارد.قدیمیترین واحد رسوبی موجود در منطقه شیل های آهکی به سن کرتاسه فوقانی هستند که بر روی ولکانیک های زیر دریایی به فرم گدازه های بالشی " Pillow Lava" قرار گرفته اند.واحدهای رسوبی (شیل های آهکی)در اثر تزریق تودۀ نفوذی نفلین سینیت به سن الیگوسن دچار دگرگونی همبری از نوع هورنفلس شده اند.

بخش گسترده ای از منطقه توسط مواد گدازه ای نوع بازالت منشوری پوشیده شده ،که بر روی واحد آگلومرای-پیروکلاستیکی به ضخامت ۵-۱۰ متر قرار گرفته است،(شکل ۱).برونزد گسترده ای از این واحد به صورت خطواره ای ،در راستای شرقی - غربی وبه موازات رودخانه مرزرود دیده می شود. (که این ساختار خطواره ای می تواند دلیلی بر فوران شکافی از یک گسل ویا یک سیستم گسلی باشد)در نقشۀ ورزقان سن این واحد کواترنر معرفی شده و نشانۀ آخرین فعالیت آذرین در منطقۀ شمال وشمال غربی اهر می باشد.علاوه بر گدازه های آتشفشانی ،سنگ های غالباَ تخریبی از قبیل کنگلومرا ،ماسه سنگ،سیلت نیز رخنمون دارند که از نهشته های مربوط به کواترنر محسوب می گردند

پتروگرافی :

نمونه های منطقۀ مورد مطالعه در مقیاس میکروسکوپی دارای بافت پورفیریتیک تا گلوموروپورفیریتیک با زمینۀ میکرولیتی هستند.کانی پیروکسن فراوانترین فنوکریست است.بلورهای آن نیمه شکل دار تا شکل دار و دارای مقاطع طولی وعرضی می باشد.برخی از فنوکریست های پیروکسن دارای ساختمان منطقه اند، ودر برخی موارد بلور های پیروکسن دارای بافت غربالی با حواشی غبارآلود و نیز در بخش های مرکزی وحواشی بلور ها آثار خوردگی مشاهده می شود (شکل۲)، که همگی نشاندهنده عدم تعادل در بلور های پیروکسن نسبت به تبلور زمینه سنگ می باشد.در بعضی موارد پیروکسن ها تجمع حاصل کرده وبافت گلومورپورفیریتیک را ایجاد کرده اند، (شکل ۳).فنوکریست های آلکالی فلدسپار نیز به علت نفوذ ماگما وتحلیل رفتن بخش درونی حالت خورده گی را نشان می دهد.بقایایی از فنوکریست های آمفیبول بازالتی به رنگ قهوه ای با چندرنگی قوی از قهوه ای روشن تا تیره و با حاشیۀ واکنشی در زمینه سنگ نیز قرار دارند،(شکل ۴) .که نشاندهندۀ بالا بودن فشار بخار آب در هنگام تبلور ماگما از یکسو و آلودگی با پوسته قاره ای طی صعود به سطوح کم ژرفا می باشد.با فروپاشی آمفیبول ها در ماگما که می تواند ناشی از کاهش ناگهانی فشار ماگما باشد،کانی های بی آب پیروکسن به همراه سیلیس آمورف در داخل حفرات شکل می گیرند.میکرولیت های پلاژیو کلازی که همگی سالم و بدون دگرسانی ودارای ماکل ساده آلبیتی می باشند سازندۀ اصلی زمینه هستند.علاوه بر آن میکروفنوکریست های پیروکسن،کانی های اپک و آمفیبول نیز با بافت اینترگرانولار خمیره سنگ را تشکیل می دهند.اولیوین وپلاژیوکلاز دچار تفریق بلورین شده ، به گونه ای که اثری از کانی اولیه اولیوین دیده نمی شود،ومیزان فنوکریست های پلاژیوکلاز نسبت به بلور های پیروکسن وآمفیبول نیز بسیار اندک می باشد.

ژئوشیمی:

به منظور بررسی ویژگی های لیتوژئوشیمیایی وسرشت ماگمای والد تشکیل دهنده سنگ ها از نمودار  مجموع آلکالی هادر مقابل Sio۲ (اروین و بارگار۱۹۷۱) استفاده شد ومشخص گردید که کلیۀ نمونه ها در قلمرو آلکالن قرار گرفته اند، (شکل ۶). این نمونه ها در نمودار نسبت K۲O/Na۲O در مقابل سیلیس (امامی ۱۹۸۱) سرشت سدیک از خود نشان می دهند،(شکل۷).

علاوه بر نمودارهای فوق از نمودارهای عنکبوتی نیز جهت بررسی ژئوشیمیایی استفاده شد.در این نمودار نمونه های نرمالیزه شده نسبت به کندریت در مقابل عناصر نادر خاکی سبک (Ba,Rb,Sr,Cs,K,Th) LREE غنی شدگی ونسبت به عناصر نادر خاکی سنگین HREE ((Cr,Ni تهی شدگی نشان می دهند که این نشانه ای بر آلودگی ماگما توسط پوسته قاره ای طی مسیر حرکت به سطوح بالای پوسته می باشد،(شکل ۸).

ویلسون (۱۹۸۹) معتقد است که ماگمای اولیه بازالتی دارای نیکل (ppm)۴۰۰-۵۰۰ و کرم بیش از((ppm۱۰۰۰ می باشد،در صورتیکه میانگین این عناصر در بازالت های منطقه مورد مطالعه مقدار نیکل

به طور متوسط ((ppm ۱۶.۳ و مقدارمتوسط کرم نیز ۵۱.۹ پی پی ام است ،بنابراین باید انتظار داشت که ماگما با ماده یا موادی اختلاط پیدا کرده که اثر واکنشی آن موجب کاهش در عناصر HREE شده است.

عناصر نادر سنگین مانند Yتا حدود ۱۰ برابر کندریت غنی شدگی نشان می دهد که یکی از دلایل آن را می توان بالا بودن درجه ذوب بخشی دانست که تا حدی می تواند گارنت را ذوب کرده وY غنی شدگی پیدا نماید، اما با توجه به شیب منفی نمودار این موضوع رد می شود. پس عامل دیگری که باعث بالارفتن  Y شده است را می توان آلودگی ماگما دانست.

◊◊◊◊

 

نتیجه گیرى :

 

نمونه های بازالتی منطقۀ مورد مطالعه ویژگی سنگ های بازالتی آلکالن(هاوائیت) (شکل ۵).با گرایش سدیک را نشان می دهند.با توجه به فقدان فنوکریست های اولیوین وفراوانی بسیار اندک فنوکریست پلاژیوکلاز وتهی شدگی عناصر نیکل،کرم در نمودار عنکبوتی در تشکیل سنگ های ولکانیک منطقه پدیدۀ تفریق وآلودگی قاره ای می توان موثر دانست. نمونه های مورد مطالعه از عناصر LREE دارای غنی شدگی اند،که می تواندحاکی آلودگی پوسته ای باشد.وجود بقایایی از بلور های آمفیبول نشان دهندۀ بالا بودن فشار بخار آب ماگما در هنگام تبلور می باشد.واز طرفی در نتیجه فروپاشی کانی های آمفیبول، کانی های پیروکسن وسیلیس در حواشی و در داخل حفرات بوجود آمده اند،بدنبال این فروپاشی ،Na,K آزاد شده ،همراه با فاز سیال ماگمای بازالتی باعث ایجاد باقیمانده های ماگمایی Magmatic Residual)) به فرم بازالت های فعلی بسیار غنی از آلکالی ها در سطح شکل گرفته اند.

◊◊◊◊

منابع فارسى :

 

مهرپرتو وهمکاران(۱۳۷۱ )،نقشه چهارگوش زمین شناسی ورزقان،۱:۱۰۰۰۰۰سازمان زمین شناسی واکتشافات معدنی کشور.

مسیب سبزه ای(گردهمایی علوم زمین،اسفند۱۳۸۴)،فروپاشی آمفیبول هاوبیوتیت هادر ماگماهاواهمیت پترولوژیکی آن

معین وزیری،حسین(۱۳۷۵)،دیباچه ای برماگماتیسم ایران،انتشارات دانشگاه تربیت معلم تهران.

◊◊◊◊

 

References:

 

The origin of intermediate &evolved lavas in the Marquesas archipelago:an example from Nuku Hiva island(French Polynesia۱:place>).Journal of Volcanology &Geothermal Research۱۳۴(۲۰۰۵).

 

فریده وزیری دانشجوی کارشناسی ارشد اقتصادی پژوهشکده علوم زمین،سازمان زمین شناسی واکتشافات معدنی کشور
محمد لطفی استادیار پژوهشکده علوم زمین ،سازمان زمین شناسی واکتشافات معدنی کشور
 
◊◊◊◊
 
چکیده:
 
منطقه مورد مطالعه در جنوب غرب شهرستان کلیبر – بین طول های َ55 ْ46 و َ57 ْ46 شرقی وعرض های َ45 ْ38 و َ46 ْ38 شمالی واقع شده است ،واز لحاظ تقسیم بندی زون های ساختاری ایران در زون البرز غربی آذربایجان قرار دارد.
بر اساس مطالعات ژئوشیمی سنگ های بازالتی منطقه دارای ماهیت آلکالن با گرایش سدیک می باشند، واز عناصر LREE غنی شدگی واز عناصر HREE تهی شدگی نشان می دهند.شواهد پتروگرافی و ژئوشیمیایی دال بر دخالت پدیده های تفریق وآلودگی وذوب پوسته قاره ای در تشکیل سنگ های بازالتی است.
 
Abstract :
 
The study area is located in the south–west of Kalaybar between َ55 ْ46 -َ57 ْ46 longtitudes and َ45 ْ38 -َ46 ْ38 latiitudes and from Iran’s geological classification unites lies in the western Alborz – Azarbaijan .
Geochemistry of the basaltic rocks indicates alkaline nature for the samples and show a enrichment in LREE and depleted in HREE .Petrographic and geochemical evidence lead to fractionation continetal crastal melting phenomenona in formation of basaltic rocks.
 

کلید واژه ها: سایر موارد