کم خونی یا آنمی (Anemia) به معنی کمبود تعداد گویچه‌های قرمز خون است. کم خونی دارای انواع مختلف است که می‌تواند به علت عدم سنتز هموگلوبین ، کمبود آهن و روی در ساختار هموگلوبین ، دفع بسیار سریع یا تولید بسیار آهسته گلبولهای قرمز باشدتقریبا تمامی اکسیژنی که در خون حمل می‌گردد، به هموگلوبین موجود در گلبولهای قرمز خون متصل می‌باشد. گلبولهای قرمز طبیعی انسان ، دیسکهای مقعرالطرفین کوچک با قطر 9 - 6 میکرومتر می‌باشند. این سلولها از سلولهای بنیادی پیش ساز به نام هموسیتوبلاستها در مغز استخوان ساخته می‌شوند. در طی فرایند بالغ شدن گلبولها ، سلولهای بنیادی تولید سلولهای دختری می‌نمایند که مقادیر زیادی هموگلوبین ساخته و سپس اندامکهای داخل سلولی مانند هسته ، میتوکندری و ... را از دست می‌دهند. فعالیت اصلی گلبول قرمز ، حمل هموگلوبین است که با غلظت بالا به صورت محلول در سیتوزول وجود دارد.

اهمیت زیاد توالی اسید آمینه‌ای در تعیین ساختمانهای دوم ، سوم و چهارم پروتئینهای کروی و بنابراین اعمال بیولوژیک آنها به خوبی در بسیاری از بیماریهای خونی مانند کم خونی داسی شکل در انسان قابل شرح می‌باشد. از لحاظ ژنتیکی ، بیش از 300 نوع هموگلوبین شناخته شده در جمعیتهای انسانی وجود دارد. بیشتر این انواع ناشی از تفاوتهایی در یک ریشه اسید آمینه می‌باشند. در اغلب موارد این اثرات بر روی ساختمان و عملکرد جزئی بوده، ولی گاهی می‌تواند وخیم بوده و به بیماریهای خونی و کم خونی منجر شود.

   مکانيزم:تنها 30-20% روى خورده شده از طريق گوارش جذب مى شود. همچنين روى از راه استنشاق نيز جذب مى گردد و در گردش خون روى با پروتئين هاى پلاسما باند مى شود (آلبومين و متالوتيونئين) و در اريتروسيتها نيز يافت مى شود. روى به طور گسترده اى در بافتها پخش شده است و بيشتر در عضلات صاف ديده مى شود. روى در مايع پانکراس، صفرا، و عرق ترشح مى شود. و تنها 20% از آن از راه ادرار دفع مى گردد.مقدار زياد روى در متابوليسم ديگر کانى ها به خصوص آهن و مس مداخله مى کند.

علائم: به طور معمول اين بيماران دچار ضعف، رنگ پريدگى، بى حالى و در موارد شديدتر تپش قلب، تنگى نفس و سردرد مى باشند. پرزهاى زبان اين بيماران به مرور از بين مى رود و رنگ زبان قرمز شده و گاهى حتى با سوزش همراه مى شود. بعضى مواقع گوشه لب ها ترک مى خورد. ناخن هاى اين بيماران از انحناى طبيعى خارج مى شود و در روى ناخن آنها، شيارهاى طولى پيدا مى شود که گاهى صاف هستند و در موارد شديدتر، فرو رفتگى روى ناخن ايجاد مى شود که به نام "ناخن هاى قاشقى" معروف هستند. در خانم ها ممکن است اين اختلالات به صورت خونريزى بيش از حد معمول و طولانى مدت در عادت ماهانه، و يا کاهش حجم خونريزى و حتى قطع خونريزى در اين دوران مشاهده شود.

تاریخچه :اولین قدم در درک ژنتیک امراض هموگلوبین در سال 1949 بوسیله "نیل" (Neel) برداشته شد. او نشان داد مبتلایان به اختلالات خونی که به مرض سلولهای داسی شکل معروف است نسبت به یک ژن که همین اختلال با شدت کمتر را در هر دو والد هتروزیگوس بوجود می‌آورد، به صورت هموزیگوس هستند. چند سال بعد (Pauling) و همکارانش مرض سلولهای داسی شکل را به عنوان نخستین بیماری مولکولی که در آن هموگلوبین غیر طبیعی باعث نقص می‌شد، تشخیص دادند. سپس اینگرام (Ingram) متوجه شد نقص هموگلوبین در مرض سلول داسی شکل در اثر جایگزینی فقط یکی از 287 اسید آمینه مولکول هموگلوبین است.

  درمان کم خونی: مهمترین داروی کم خونی آهن و ترکیبات آهن است. آهن از طریق معده و روده جذب بدن شده و در کبد ذخیره می‌شود تا در ساختمان هموگلوبین بکار رود. آهن و ترکیبات آن مغز استخوان را وادار به ساختن گلبول سرخ می‌کند. داروی عصاره دیگر جگر توام با ویتامین B₁₂ نیز برای کم خونی بسیار مفید است، به خصوص در کم خونیهای شدید.

  درمان کم خونی با خوراکی گیاهی :

• عسل: با خوردن عسل در مدت بسیار کمی به تعداد گلبولهای قرمز 25 - 8 درصد افزوده می‌شود.
• پسته: پسته موجب افزایش خون می‌شود.
• فندق: فندق خون افزای خوبی است و رنگ چهره را می‌گشاید.
• دمکرده برگ با پوست سبز گردو ، موجب افزایش تعداد گلبولهای قرمز می‌شود.
• عدس: یکی از مواد خوراکی افزایش دهنده گلبولهای قرمز خون است.
• از مواد خوراکی دیگر می‌توان به این موارد اشاره کرد: نخود سبز ، زرد آلو ، گردو ، خرما‌ ، شلغم ، کلم و خوراک جو.

  راه تشخيص:
   - آزمايش خون (CBC)، آغاز علائم تب بخار فلز همراه با لکوسيتوز (افزايش گلبولهاى سفيد) در حدود 20000Ml-15000 است.
   - اسپيرومترى (تست عملکرد ريه): همچنين آغاز تب بخار فلز با افت گذارى FEV1 (نيروى خروجى هواى بازدم در ثانيه اول) و FVC (ظرفيت ميانى ريه) و ظرفيت انتشار مونوکسيد کربن همراه است
   -C×R (عکس ريه): معمولاً نرمال است اما ممکن است ارتشاحه هاى تيره رنگ در زمينه ميانى ريه ديده شود.
   - افت شديد در عملکرد ريه يا پنومونى وسيع امکان تماس با دى اکسيد نيتروژن يا اکسيدکادميم را (بهمراه ترکيبات روى) مطرح مى کند
   - بيوشيمى: افزايش DH را به شکل غيراختصاصى و ساير آنزيمهاى سرم رخ مى دهد.
   - سطح روى ادرار و پلاسما نيز رخ مى دهد
   - بعد از استنشاق کلريد روى در ABG (خون شريانى) هيپوکسمى ديده مى شود و ارتشاح ريوى (وجود سلولهاى التهابى در ريه) با پنومونى شيميايى حاد وجود دارد
   - تست پچ: حساسيت پوستى به کلريد روى را نشان مى دهد.
  
   راه پيشگيرى:
   - تهويه مطبوع در پروسرهاى با حرارت بالاى روى سبب کاهش سطح تماس مى شود
   - تهويه موضعى از راه ادرار لوله خروجى بهنگام جوشکارى و گالوانيزه نمودن فلزات و لحيم نمودن برنج
   - استفاده از محافظهاى پوست و چشم هنگام استفاده از کلريد روى
   - عدم استفاده از ظروفى که محتوى شير و ويتامين C هستند اما به بشکل علمى ساخته نشده اند.
   - نظارت پزشکى: بايد بر اثرات پوستى و تنفسى آن متمرکز شد
   - سطوح روى ادرار بايد تا حد 0/7 mg/l در افراد در معرض حد پايين مجاز (ACGIH) ديده شود.
  
   درمان:
   - درمان اختصاصى براى تب بخار فلز وجود ندارد. اما عفونت باکتريايى ريه ها بايد از طريق ارزيابى کلينيکى دقيق درمان شود.
   - سوختگى چشم و پوست ناشى از کلريد روى بايد به سرعت با مقدار زيادى آب شسته شود. شستشوى چشم با ادتات دى سديم کلسيم 7/1% (CaNa2 REDTA) براى 15 دقيقه بايد در صورت امکان براى جلوگيرى از پيشرفت کدورت قرينه صورت پذيرد.
   - افرادى که مشکوک به تنفس با کلريد روى هستند بايد دقيقاً تحت نظر قرار گيرند.
   - بيمارانى که آلرژى پوست و درماتيت مزمن دارند بايد از محل آلودگى دور شوند.