عامل بيمارى: افزایش جذب جیوه (Hg) بخصوص ترکیبات آلی جیوه: متیل جیوه (CH3Hg) (سمی ترین شکل جیوه)

طبقه بندى:غيرضرورى سمى

عملکرد عنصر در بدن: منابع خوراکى, مصرف روزانه   

راه ورود: استنشاق، بلع، تماس پوستى

راه خروج :مدفوع، بزاق، عرق، ( نيمه عمر 60 روز براى جيوه غيرآلى و 70 روز براى جيوه الکيلى

 افراد در معرض خطر یا محیط پرخطر: نوزادان زنانی که مقادیر بالایی ماهی و غذاهای دریایی آلوده به متیل جیوه مصرف می کنند. افزایش خطر برای زنان باردار و تأثیرات مخرب در رشد جنین (5 تا10 برابر بیشتر از تأثیرات وارده بر انسان بالغ)؛ همچنین جمعیت های بالغ که مقدار زیادی ماهی آلوده به جیوه مصرف می کنند. محیط هایی که نرخ تشکیل طبیعی متیل جیوه از جیوه غیر آلی بیشتر از فرآیند معکوس آن باشد.به علت استفاده از جیوه در استحصال طلا، مقادیر قابل توجهی جیوه در سیستم رودخانه های منطقه ای ایجاد می شود.

عوامل ژئوژنیک تشدید کننده بیماری: باران های اسیدی و اسید سازی فرآیند ایجاد فلزات سنگینی همچون جیوه را تسریع می کنند (افزایش غلظت جیوه تحت شرایط کاهش pH آب) که به راحتی در دسترس بوده و در چرخه غذایی جذب می شوند.

مکانيزم:
   - جيوه عنصرى از راه استنشاق بخار جيوه جذب مى شود؛ گلوله هاى فرم عنصرى که بلعيده شوند به مقدار بسيار کم جذب مى شوند.
   - نمکهاى جيوه محلول +Hg2 و ترکيبات آريل جيوه از راه استنشاق و بمقدار محدودترى از راه گوارش جذب مى شوند.
   - ترکيبات الکيل جيوه از همه راهها (تنفسى ، گوارشى، پوستى) جذب مى شوند .
   - ترکيبات غيرآلى و آريل جيوه در بسيارى از بافتها بخصوص مغز و کليه توزيع مى شوند.آنها با گروههاى سولفيدريل باند مى شوند و در بسيارى از سيستمهاى آنزيمى سلولى مداخله مى کنند.
   - توليد "متالوتيونئين" (يک پروتئين سبک سرشار از گروههاى سولفيدريل) بعد از تماس با جيوه افزايش مى يابد و يک اثر حفاظتى بر روى کليه ايجاد مى نمايد.
   - ترکيبات الکيل جيوه اتصال محکم جيوه- کربن دارند و در سيستم اعصاب مرکزى رسوب مى نمايند.
   - در گردش خون بخش زيادى از جيوه جذب شده، در گلبولهاى قرمز يافت مى شوند. و همچنین  به علت وجود متیل جیوه در تخمدان.

علائم بیماری: بروز صدماتی به حس ذائقه، بینایی و لامسه

 جيوه غيرآلى (معدنى):

تماس حاد: سرفه، تنگى نفس، التهاب حفره دان، شکايات گوارشى
   در ادامه: پنومونى شيميايى يا علائمى چون: سيانوز ( کبودى) افزايش تعداد تنفسى و ادم ريوى
   - آسيب کليوى ارتباط مخصوصى با کلريد جيوه داشته و پروتئينورى و نارسائى کليوى کم ادرار وجود دارد؛
   - بعد از بهبود از بيمارى حاد ، علائم عصبى ديده مى شود.
   - بلع ترکيبات جيوه حل شدنى: شکايات گوارشى چون تهوع، استفراغ و اسهال و دردشکمى که ممکن است متعاقب آن بيمارى کليوى و عصبى رخ دهد.
تماس مزمن: تماس مزمن با ترکيبات غيرآلى جيوه اثراتى روى سيستم اعصاب دارد
   تظاهرات عصبى – روانى شامل: تغيير در شخصيت ، کم روئى، اضطراب ، از دست دادن حافظه ، ناپايدارى هيجانى
   لرزش يک علامت زودرس از مسموميت عصبى است. در ابتدا لرزش ريز رخ مى دهد که با مواجهات بعدى تبديل به تکان هاى شديد مى شود. مقايسه بين نوشتن هاى پيش و پس از ابتدا، لرزش را اثبات مى کند. ممکن است لرزش سر و عدم تعادل حرکتى اسکلت بدن رخ دهد.
   يک نوروپاتى محيطى حسى بهمراه گزگز اندامهاى انتهائى معمولاً وجود دارد؛ هزيان و زوال عقل تظاهرات بعدى هستند.
   ساير علائم ناشى از تماس مزمن شامل: التهاب حفره دهان با بروز علائمى چون ترشح بزاق، التهاب لثه ها، و پوسيدگى دندانها؛ رنگدانه هاى خطى آبى رنگ در دندانها يا لثه ها؛ رنگدانه هاى قرمز- قهوه اى روى عدسى چشم در معاينه چشم با لامپ اسليد؛ آسيب کليوى معمولاً سبب پروتئينورى مى شود اما نارسائى جدى کليوى وجود ندارد؛ تعريق شديد و پوست اِگزمائى

جيوه آلى: تماس با ترکيبات الکيل جيوه، حمله مزبور و پيشرونده در سيستم اعصاب را نتيجه مى دهد. اولين علائم: بى حسى و سوزش در اندامها و لبها مى باشند. اختلال هماهنگى سيستم حرکتى متعاقباً رخ مى دهد و عدم تعادل در راه رفتن، لرزش، اختلال در حرکات ظريف از علائم آن است.
   - کاهش ميدان ديد، افت شنوائى مرکزى، سفتى عضلانى، انقباض شديد و تشديد رفلکس تاندونى عمقى
   - تغييرات رفتارى، حمله در خنده و آسيب ذهنى
   - قرمزى پوست، پوسته پوسته شدن و ساير بثورات جلدى

 واسط محیطی و راه ورود به بدن: خوردن ماهی های آلوده، حیوانات و پرندگان غیر اهلی (زنجیره های غذایی آبی آلوده)

راه تشخيص:
   - علائم و شرح حال
   ABG - ( گازهاى خون شريانى): هيپوکسمى ( کاهش اکسيژن خون)
   - C×R ( راديوگرافى سينه) : ارتشاح منتشر
   - U/A ( آناليز ادرار): پروتئينورى
   - ادرار: افزايش ترشح پروتئينهاى سبک مولکولى (اِن استيل بتا گلوکز آمينيداز،B2 ميکلروگلوبولين، رتينول باند شده با پروتئين)
   - اندازه گيرى سطح خونى و ادرارى جيوه: اگر سطح جيوه ادرار بيش از کراتينين 500mg/g شود تظاهرات کليوى و عصبى خواهيم داشت.
   - بالابودن نسبت جيوه خون کامل به جيوه پلاسما مسموميت با الکيل جيوه را نشان مى دهد.
   - سطوح جيوه ناخن و مو در مسموميت با جيوه بالا مى روند اما آلودگى خارجى را مطرح مى نمايند.

راه پيشگيرى:
   - کاربرد صحيح مواد و توجه دقيق به بهداشت محيط کار
   - تهويه مناسب و محافظت از دستگاه تنفس
   - تمرکز ويژه بر کارگرانى که بطور مداوم با جيوه يا ترکيبات آن در تماسند
   - کنترل انتشار صنعتى جيوه مانع از آلودگى آب و غذاهاى دريايى
   - محدود کردن مصرف ضدعفونى کننده هائى که ترکيبات جيوه دارند
   - مراقبت پزشکى: شامل شرح حال دقيق و آزمايشات عصبى و ادرارى دوره اى
   - نظارت بيولوژيکى:
   الف) اگر تماس هوائى بيش ازMg/m3 50 بود و سطح ادرارى بيش از 100Mg/g آنگاه : - جدائى از تماس تا رسيدن به کمتر از 50Mg/g
   - معاينه پزشکى اگر بيش از 150 بود يا دو آزمايش متوالى اگر بيش از 100 بود
   - تکرار اندازه گيرى بصورت هفتگى
   ب) اگر تماس هوائى Mg/m3 50 و سطح ادرارى 75-100Mg/g بود آنگاه: نظارت هفتگى، ارزيابى بهداشتى جهت کاهش تماس
   ج) اگر تماس هوائى Mg/m3) 25-50) و سطح ادرارى 50-75 Mg/g بود آنگاه: نظارت ماهانه
   د) اگر تماس هوائى Mg/m3) 25 ) و سطح ادرارى 35-50Mg/g بود آنگاه: نظارت 4 ماه يکبار
   ه) اگر تماس هوائى کمتر از Mg/m3) 25 ) و سطح ادرارى نيز کمتر از 35Mg/g بود آنگاه: نظارت 6 ماهه.

 فاکتورهای ژئوژنیک جهت کنترل بیماری: سیستم بافر کربناته خاک جهت خنثی سازی باران اسیدی

درمان:
   - پس از تماس حاد: درمان سريع با دى مرکاپرول 5Mg/Kg بصورت عضلانى
   - نارسائى کليوى و بيمارى تنفسى بايد بصورت اختصاصى درمان شوند
   - پنى سيلامين براى مسموميت حاد
   - در تماس مزمن: 2 و 3 دى مرکاپتوپروپان ، 1 سولفونات براى چند هفته 100mg از راه خوراکى سه بار در روز (البته در مورد تاثير اين دارو محدوديت تحقيقى وجود دارد)
   - عوارض عصبى مسموميت با جيوه غيرقابل برگشت هستند و اهميت پيشگيرى را نشان مى دهد.