GEOLOGICAL SURVEY OF IRAN | WWW.GSI.IR
 
English    
صفحه اصلي| تماس با ما| راهنما
    ورود اعضا
شناسه کاربری
کلمه عبور
محصولات - کتابها
 
  زمين شناسى اقتصادى
دیباچه ای بر زمین شناسی اقتصادی ایران
نويسنده : منصور قربانی
تاريخ نشر : تير 1381
عنوان فصل : فصل چهارم - ایالت ها ، کمربندها ، مناطق فلززایی و معدنی ایران
عنوان زير فصل : 4-13 ایالت فلززایی ارومیه-دختر

این ایالت به صورت یک نوار آتشفشانی در باختر-جنوب باختر زون ایران مرکزی و در شمال زون سنندج-سیرجان جای دارد. این نوار از یک سری گسترده ستبر از سنگ های آتشفشانی و آذرآواری های وابسته به آن تشکیل شده که از سهند تا بزمان کشیده شده است.

این وار آتشفاشنی منحصر به خاک ایران نیست بلکه از صربستان آغاز شده و تا پاکستان ادامه می یابد. این نوار از دیدگاه زمین شناسی عمومی (دست کم در خاک ایران) این ویژگی ها را دارد:

1)روند کلی آن شمال باختری-جنوب خاوری است.

2)ردیف های آتشفشانی و آتشفشانی –رسوبی تشکیل شده است.

3) ردیف های آتشفشانی به صورت انواع گدازه ها و انوار آوری ها با ترکیبی از بازالت تا ریولیت است.

4) ردیف های رسوبی با ردیف های آتشفشانی در تناوب هستند و حجم عظیم آنها را آواری ها تشکیل می دهد.

5) توده های نفوذی بسیاری با ترکیب گابرو تا گرانیت با طیف سنی پالئوسن تا پلیوسن، سنگ های قدیمی تر این کمربند را قطع می کنند.

6) در قسمت جنوبی آن پی سنگ قدیمی (پرکامبرین-کامبرین) کمتر دیده می شود و در پایانه شمالی آن پی سنگ قدیمی برونزد بیشتری دارد.

7) در طول ترشیاری شدت آتشفشانی یکسان نبوده و در زمان هایی مانند ائوسن میانی، ائوسن بالایی-الیگوسن پایینی، الیگوسن بالایی-میوسن پایینی و میوپلیوسن، فعالیت شدیدی داشته است.

8)سنگ های نفوذی زون ارومیه –دختر، به گونه ای مشخص ، ترکیبی از دیوریت تا گرانیت و سنگهای آتشفشانی آن ترکیبی از دیوریت تا گرانیت و سنگ های آتشفشانی آن ترکیبی از بازالت تا ریولیت دارند. سن این سنگها از ائوسن تا پلیوسن متغیر است و گاه به کواترنر هم می رسد. در مورد خاستگاه این سنگ ها، اتفاق نظر وجود ندارد. گروهی آنها را کمان ماگمایی می دانند و برخی نیز آنها را حاصل کافت دانسته و دسته ای نیز آنها را کمان جزیره ای می پندارند.

در مورد فعالیت آتشفشانی – پلوتونیک ارومیه-دختر می توان به موارد زیر اشاره کرد:

الف) در این نوار، نظم و ترتیبی خاص در محیط های فرورانش و مناطق کافتی دیده نمی شود. به عبارتی، سن گدازه ها و در جهت شمال خاور باید جوان تر شده و ترکیب آنها از کالکوآلکالن تا انواع شوشونیتی تغییر کند که در عمل چنین نیست و در مدل کافتی نیز با گذشت زمان باید عمل چنین نیست و در مدل کافتی نیز با گذشت زمان باید گرایشی محسوس از آلکالن به تولثیت داشته باشد که بررسی های انجام شده تا کنون، از این اندیشه حمایت نمی کند.

ب) بسته شدن نوتتیس و به هم رسیدن قاره ایران و عربستان، در کرتاسه پسین انجام شده و غیرمعقول است که فعالیت های فاز پیرنه و جوان تر را که حدد 40 تا 60 میلیون سال بعد صورت گرفته اند، به فرورانش فعال پوسته اقیانوسی نوتتیس نسبت داد.

پ)با توجه به خویشانودی ترکیبی و سنی نوار ماگمایی ائوسن-الیگوسن البرز باختری-آذربایجان و ارومیه-دختر و واقع شدن هر دو نوار بر روی پوسته قاره ای، انتساب هرکدام از این نوارها به کمان جزیره ای مورد سوال است.

ت)به نظر می رسد پس از پایان فرورانش نوتتیس و در برخورد صفحه های ایران و عربستان در کرتاسه بالایی و پس از آن قطع ارتباط سنگ کره اقیانوسی فرورونده (نوتتیس)، پدیده برخاست در حاشیه قاره ایران و ایران مرکزی و البرز رخ داده است و حرکات پیرنه در ابتدا از نوع کششی و در ائوسن پسین-الیگوسن، از نوع فشارشی بوده است. این ویژگی باعث خروج گدازه های بازی، حدواسط و اسیدی و توف های وابسته در امتداد زون های کششی شده و با توسعه حرکات فشارشی، خروج گدازه ها به زحمت انجام شده و با توسعه حرکات فشارشی، خروج گدازه ها به زحمت انجام شده و بر اهمیت پدیده های آلایشی، هضم و اختلاف ماگمایی در حرکات پایانی پیرنه افزوده شده است. این امر باعث شده که گرایش به سمت ترکیب های اسیدی تر صورت گرفته و جایگزینی توده های نفوذی ترکیب های فاز پیرنه که با سنگ های آتشفشانی هم منشأ بوده اند، صورت پذیرد.

هـ)در این صورت، باید نوار مذکور را یک نوار ماگمایی پس برخوردی در نظر گرفته که ویژگی های مناطق کافتی و فرورانش را به صورت توأم بازتاب می سازد.

مطالعات وسیعی در گستره زون  ارومیه-دختر صورت گرفته است، اما بیشتر این مطالعات، مقطع بسیار کوچکی از این ناحیه را در بر می گیرد. مطالعات امامی (1981) در منطقه آران، و عمیدی و دیگران (1984) در منطقه نطنز-نایین نشان داده که این ناحیه از کمربند آتشفشانی ایران، فعالیت اصلی خود را از لوتسین زیرین با یک آتشفشانی بازالت آلکالن آغاز کرده است. این آتشفشانی، گدازه های اسیدی نیز با خود داشته است.

مطالعات فورستر و دیگران (1972) که در محدوده ای به وسعت 9000 کیلومتر مربع در زون مزبور صورت گرفته نشان می دهد که سنگ های آتشفشانی ائوسن میانی، بیشتر اولیوین آندزیت، لاتیت – آندزیت، لاتیت-تراکیت، آلکالی تراکیت و لوسیت فنولیت تفریتی هستند. سنگ های ائوسن شامل آندزیت – لاتیت کوارتز دار بوده و پلیستوسن نیز در بیشتر نواحی شامل ایگنیمبریت، ریوداسیت و داسیت است. در لوتسین پیشروی دریای ائوسن افزایش یافته و توالی های رسوبی-آتشفشانی (سری های سبز) برجای مانده اند. این فعالیت بیشتر اسیدی و به طور عمده از نوع فراتوماگماتیک و به شدت انفجاری بوده است. ردیف های آتشفشانی این ناحیه را می توان به صورت زیر نوشت:

پالئوسن بالایی-ائوسن زیرین، شامل مجموعه سنگ های آلکالن و حدواسط که اغلب شامل تراکی آندزیت ها، تراکی بازالت ها و شوشونیت ها بوده و مجموعه سنگ هیا ریولیتی بالای آنها، از نوع گدازه های رویلیتی، توف های پومیسی، توف های برشی و گدازه های برشی است.

ائوسن میانی شامل سری های سبز رسوبی، توف های اسیدی، توفیت، مرمرها، سنگ های آهکی و کنگلومراست. گفتنی است که این مجموعه در البرز مشخص تر است.

ائوسن بالایی ،شامل سنگهای آیگنیمبریتی-ریوداسیتی متعلق به 39 میلیون سال پیش است و توف های ریولیتی و ریوداسیتی، پومیس و آذر آوری در بالایی آن قرار گرفته اند (عمیدی و دیگران، 1984).

حرکات کوهزایی پیرنه باعث خروج این ناحیه از آب شده و سنگ های آتشفشانی پس از این حرکات، بیشتر از نوع آلکالن بوده است. در میوسن پیشین، مواد آتشفشانی آندزیتی و بازالتی در این ناحیه، از آتشفشان های نوع چینه ای خارج شده است. همزمان با اندکی پس از آن، نفوذی های کوچک آنها را همراهی کرده اند. البته در پاره ای از مناطق، توف های اسیدی در بالای آنها دیده می شوند که در زیر بخش آهکی قم قرار می گیرند. در میوسن بالایی، فعالیت ها از نوع ریولیتی و در برخی مناطق نیز آندزیتی است. مراحل مختلف فعالیت ماگمایی بسیار گسترده ترشیاری در ناحیه نطنز-نایین (عمیدی، 1977) به صورت زیر است:

مرحله آتشفشانی ائوسن با تشکیل ستبرای زیادی از رسوبات آذرآواری مشخص می شود و سنگ های آندزیتی، ریوداسیتی و شوشونیتی را نمایان ساخته است که به ترتیب فوران عبارتند از:

1-سنگ های ریولیتی که به صورت توف و ایگنیمبریت در محیط دریایی بسیار کم عمق همراه با کنگلومرا و آهک های تخریبی نهشته شده اند.

2-سنگ های آندزیتی زیرین که بیشتر از نوع آلکالن پتاسیم دار هستند.

3-سنگ های ریوداسیتی که نمایانگر یک فعالیت ماگمایی قاره ای است و گاهی به صورت گنبد ظاهر می شوند. در بعی نواحینیز حالت ایگنیمبریتی دارند. این فعالیت آتشفشانی اسیدی که در بسیاری از قسمت های ایران مشاهده می شود، با داشتن سطحی فرسوده در قسمت بالایی خود، دلیلی بر یک حرکت مهم و همه جا گیر در ائوسن است.

4-سنگ های آندزیتی میانی، به فراوانی به صورت سنگ های آذرآواری و سنگ های جریانی-آندزیتی دیده می شود. در این مرحله شاهد، فعالیت ریولیتی از نوع قاره ای، به صورت توف های اسفرولیتی و ایگنیمبریتی نیز هستیم.

5-سنگ های شوشونیتی شامل شوشونیت، تراکی آندزیت، توسکانیت، ریوداسیت تا ریولیت که آنالسیم سدیک اولیه در آنها فراوان است.

6-سنگ های آندزیتی بالایی که به سوی قطب غنی از آلومینیوم تمایل داشته و دارای چند فعالیت کوچک از نوع اسیدی می باشند.

فوران الیگوسن:این فوران ریولیتی که دارای فعالیتی از نوع قاره ای است، نشان دهنده یک خشکی زایی گسترده در اواخر ادوسن و اوایل الیگوسن می باشد. سنگ های آذرآواری و ریولیت جریانی ،از قسمت زیرین تا بالای این توالی را می پوشانند.

از ویژگی های مهم ریولیت های این منطقه،وجودگارنت های نزدیک به قطع اسپسارتیت است که شاید بتوان آن را موید این دانست که ماگمای ریولتییادش ده، نتیجه ذوب بخشی قسمت بالایی یا قاده پوسته جامد زمین باشد.

ديگر صفحات شرح کامل » 1 2

کلید واژه ها
آنالسیم سدیک    فراتوماگماتیک    کالکوآلکالن    زمین شناسی عمومی    نوار آتشفشانی   
پيوندهاى داخلى